Obraz polskiej wsi w dobie romantyzmu i pozytywizmu
Pozytywizm wywodził się z nurtu filozoficznego oświecenia, który przeciwstawiał się metafizyce, a więc wszelkim teoriom idealistycznym, nienaukowym, trudno przyswajalnym przez umysł ludzki, a budował wiedzę o świecie na badaniu faktów dostępnych rozumowi i sprawdzalnych empirycznie. Datę początkową polskiego pozytywizmu można podać dość dokładnie, mianowicie był to rok 1863, znamienny z tego względu, że był to rok wybuchu i upadku powstania styczniowego. Natomiast datę końcową można podać tylko z pewnym przybliżeniem, są to lata 90. XIX wieku. Pozytywizm jest epoką, która problemom wsi poświęca szczególnie dużo uwagi. Głównymi hasłami głoszonymi przez polskich pozytywistów były: praca organiczna i praca u podstaw. Idea pracy organicznej w swoim założeniu miała służyć wzmocnieniu narodu, stworzeniu mu podstaw materialnych i oświeceniu go, a dopiero potem rozpoczęciu zbrojnej walki o niepodległość. Praca u podstaw natomiast zakładała, najkrócej mówiąc, pracę na rzecz najniższych i najuboższych grup społecznych. Jeśli spojrzymy na książki tego okresu z całą pewnością dostrzeżemy, iż ich autorzy chętnie wplatają obie koncepcje w swoje dzieła, a najbardziej uwidacznia się to w epice chłopskiej (nowelach i powieściach).
W bardzo małym stopniu mamy już przedstawiony opis epoki pozytywizmu a więc chciałbym teraz zastanowić się nad wcześniej wspomnianym utworze Marii Konopnickiej.
W utworze tym autorka pokazuje nam wielkie przywiązanie chłopa do swojego domu i całego życia. Podmiotem lirycznym jest tutaj prosty chłop, który odrzuca propozycje wykupu polskiej, wiejskiej ziemi przez Niemców. Następnie ukazuje się przed nami obraz opisywanej wsi. Jest to znów jak u Lenartowicza arkadia. Cały lud żyje w zgodzie z naturą i przedstawia ją na pierwszym miejscu. Dla wieśniaka nie jest ważny majątek lecz to co człowiek posiada w głębi, to co posiada w sercu, i to co pozwala cieszyć mu się życiem. Według podmiotu lirycznego talary, które chce zaoferować Niemiec nie są wystarczające ponieważ tego wszystkiego nie można przełożyć na pieniądze. W wierszu tym wieś jest miejscem gdzie każdy człowiek może znaleźć ukojenie i radość, wieś jest mu w stanie zaoferować wszystko czego potrzebuje. W życiu nie są potrzebne pieniądze lecz pogoda ducha, to co pozwala nam cieszyć się. Utwór przesiąknięty jest samymi pozytywami wypływającymi z życia na wsi, których chłop za żadne skarby nie jest w stanie poświęcić. Opis lasów, polnych kwiatów, łąk z drepczącymi bocianami i fruwającymi skowronkami pokazuje iż jest to kraina wspaniała i wielce naturalna. Życie w tym miejscu jest dla niego wszystkim, tam się wychował, a teraz wychowuje swoje dzieci. Na końcu wiersza podmiot liryczny mówi, iż w ziemi tej będzie pochowany i znajdowała się tam będzie jego mogiła, dlatego chce aby miejsce to w przyszłości należało do kolejnego pokolenia, którego nie chce narażać na szukanie ojcowskiego grobu, który opuści swoją pierwotną osadę. Dla wiejskiego człowieka ogromną rolę odgrywała również religia. Podmiot liryczny uważa, że kto sprzedaje swoją ziemie wyrzeka się wiary. Nic więc dziwnego, iż mieszkańcy nie chcieli oddać nawet za tak duże wynagrodzenie swoich chat i pól na wsi. Była to kraina, w której nikomu niczego nie brakowało i był do niej ogromnie przywiązany ponieważ ona obdarowywała go wieloma dobrami.
Analizując obraz polskiej wsi w dobie pozytywizmu nie możemy zapomnieć o wielkim dziele Elizy Orzeszkowej Pt. „Nad Niemnem”. W powieści swej autorka wspaniale ujęła sytuację panującą na polskiej wsi, pokazała czytelnikom jej sielankowy krajobraz i obraz życia jej mieszkańców. Eliza Orzeszkowa w powieści stworzyła nowy typ bohaterstwa- bohaterstwo pracy. Pokazała, że można zostać bohaterem poprzez sumienne, uczciwe wykonywanie swych codziennych obowiązków. Praca stanowi podstawowe kryterium wartości bohaterów Nad Niemnem. Autorka podziela pozytywistyczny pogląd o organicznym rozwoju, którego podstawowym założeniem jest oparcie bytu społecznego na zasadzie harmonijnego wzrostu, co z kolei wymaga wzajemnej wymiany usług. W ramach tej wymiany każdy członek społeczeństwa powinien wykonać przypadającą na niego cząstkę pracy. Znaczenie pracy w życiu człowieka podkreśla wprowadzona do powieści legenda o Janie i Cecylii. Odwaga pary polega na codziennej pracy, zmaganiu się ze zwykłymi trudnościami, odwaga tworzenia nowych wartości, pożytecznego dla innych działania. Pracowitość jest najbardziej widoczną cechą charakteru Benedykta Korczyńskiego i podstawową cechą społeczności zaścianka Bohatyrowiczów. Dla nich praca jest najważniejsza, staje się miernikiem wolności, określa człowieka. Są bardzo sumienni, wykonywanie obowiązków jest dla nich przyjemnością, esencją życia. Orzeszkowa pokazuje nam również panujący kult ogniska domowego na wsi. Zjednoczenie, zgoda i spójność narodowa nie są możliwe bez zgody i silnych związków w rodzinie. Pisarka opisuje szczęśliwe rodziny mieszkające w Bohatyrewiczach. Opisy przyrody w powieści są niezwykle szczegółowe. Przykładem mogą być obrazy nadniemeńskich pól, gdzie autorka wymienia wszystkie rodzaje ziół, kwiatów, zwraca uwagę na ich kształty, barwy, zapachy. Uczestnictwo w żniwach również jest szczegółowo opisane. Żniwa w zaścianku miały ogromne znaczenie dla mieszkańców. Scena opisująca je została podniesiona do rangi rytuału. Towarzyszą jej elementy symboliki religijnej – deszcz potu, uściski słońca, łono ziemi. Jan uczy Justynę alfabetu natury i rozumienia jej głębszego sensu. Skaleczenie w rękę podczas pracy jest symbolicznym aktem przymierza z ziemią. Praca zostaje podniesiona do rangi czynności sakralnej, która nobilituje bohaterkę. Powieść Nad Niemnem bywa często zestawiana z poematem Mickiewicz. Pan Tadeusz. Rzeczywiście między tymi utworami istnieje wiele uderzających podobieństw lecz nas interesuje podobieństwo sposobu przedstawienia przyrody, a w tym krajobrazu wiejskiego. W obydwu utworach przyroda staje się odrębnym bohaterem, opisuje się ją jak najdroższą, ukochaną osobę, często personifikuje, bo to obraz ojczyzny, sfery, gdzie wszystko jest swoje, własne, znane, miejsce, do którego się tęskni albo miejsce, w którym realizuje się szczęście własne i narodowe. U Mickiewicz. przyroda opisywana jest w kategoriach ziemskiej arkadii, do tego sposobu przedstawienia Orzeszkowa dodała pierwiastek sacrum. Pisarka przedstawia nadniemeński obszar jako sferę świętą, magiczną, którą trzeba pielęgnować, bo właśnie ona pozwala zachować i ocalić polskość, wolność, osobistą niepodległość.
Podsumowując całą prace zauważamy, iż w prezentowanych utworach wieś polska została przedstawiona w samych superlatywach. Jako kraina z niezwykłą przyrodą, mieszkańcami, którzy czerpią radość z życia tam, miejsce to jest samowystarczalne, wśród ludu panuje wielkie przywiązanie do ziemi, pracy oraz patriotyzm. Musimy jednak wiedzieć, iż nie każda wieś była taka wspaniała, na wielu terenach ludzie cierpieli biedę oraz poniżenie ze strony ludzi z wyższych stanów społecznych. W przedstawionych przeze mnie utworach wieś polska była właśnie „krainą mlekiem i miodem płynącą” gdzie ludzie żyli w dostatku i w szczęściu, przyroda była dla nich czymś niezastąpionym, czymś co kształtowało ich życie. Słowem, jest to obraz idealnego miejsca na ziemi. Chłopi nie mieli majątku lecz dla nich nie był on ważny, liczyła się spokojna praca na polu i łące oraz dostatnie w życie w gronie rodziny. Główne pojęcia to praca organiczna i praca podstaw. W literaturze romantyzmu i pozytywizmu odnajdujemy również wielką ludowość na wsi, wszelkie obrzędy, mnóstwo fantastyki, wierzenia mieszkańców i często wiarę w irracjonalny świat. W romantyzmie wieś stale przeciwstawiano miastu, podkreślającej jej nad nim wyższość wszelaką, a stan rolnika sławiąc jako najlepsze i dumne, jako spełnienie losu człowieczego. Życie polskiej wsi znalazło swoje odbicie w twórczości wielu autorów. Obraz ten przeszedł przez cały ten czas znaczną metamorfozę. Nadal jednak, nawet współcześni twórcy traktują wieś jako kraj poza miastem. Życie na wsi nie do końca jest takie wspaniałe jak opisuje je w swoich dziełach Mickiewicz. Nie każdy mieszkający ma takie dobre warunki, aby móc jedynie rozkoszować się pięknem natury. Jednak pomimo tego uważam, że warto tam mieszkać i nie podzielam zdania ludzi, którzy uważają, że ludzie ze wsi są gorsi
Jesteś tu: motyw wsi
Dodaj komentarz