Bohater literacki wobec totalitaryzmu

Czujemy się dumni, że matka natura tak hojnie nas wyposażyła. Posiadamy rozum, który odróżnia nas od bezrozumnego świata roślin i zwierząt, i który każe nam postępować racjonalnie. Rozum pozwala nam zdobywać wiedzę, umieć się nią posługiwać, odróżniać dobro od zła, oceniać, krytykować. Jednak niekiedy nie korzystamy z przymiotów naszego człowieczeństwa i zachowujemy się zupełnie irracjonalnie. Poddajemy się naciskowi grup (na przykład sektom) ulegamy namowom domokrążców, oddajemy się na usługi różnym oszustom i postępując w myśl ich nakazów stajemy się marionetkami.

Tym co odróżnia nas od flory i fauny jest również tak zwana uczuciowość wyższa, określana czasem mianem typowo ludzkiej. Są to cechy, które w filogenetycznym rozwoju człowieka ukształtowały się najpóźniej, takie jak: przyjaźń, wierność, szacunek, godność, duma, współczucie, empatia, które są gwarantem harmonijnego życia społecznego.

Niesamowitym ewenementem w dziejach historii dwudziestowiecznego świata było wykształcenie się państw totalitarnych. Totalitaryzm był mechanizmem, w którym jedna osoba, lub wąska elita władzy oddziaływała na wszystkie dziedziny ludzkiego życia. Dla władz totalitarnych, mających ambicje bycia mózgiem całego narodu ważne było wytworzenie nowego człowieka, człowieka ślepo posłusznego władzy, nie myślącego, nie zadającego pytań, wykonującego mechanicznie wszystkie zadania, pozbawionego cech uczuciowości wyższej. Aby osiągnąć taki ideał człowieka, władze totalitarne posługiwały się odpowiednimi dla przedstawionych celów narzędziami manipulacji psychologicznej.

Moja teza brzmi następująco: system totalitarny wpływał na kształtowanie się postaw świadczących o zaniku krytycznego myślenia i zaniku uczuć ludzkich.

Poruszony przeze mnie problem dostrzegł George Orwell pisząc „Folwark zwierzęcy”.
„Przedstawiony tu obraz państwa totalitarnego z bezwzględnie działającą elitą władzy przypomina sytuację Rosji pod rządami Józefa Stalina” – stwierdziła Urszula Lementowicz, autorka opracowania „Folwark zwierzęcy George’a Orwella”. Punktem wyjścia dla manipulatorów była porywająca propaganda nowej ideologii, bazującą na ludzkich marzeniach. Elita wywodząca się ze zwierząt najmądrzejszych – świń, obiecuje braterstwo, jedność, równość, dobrobyt ekonomiczny, wolność od upokorzenia i zniewolenia.

Nowe idee, budzenie strachu przed okrutnym Jonesem, a później i przed zdrajcą Snowballem, stały się nieodzownym narzędziem manipulacji w rękach Squealera. Squealer manipulował faktami, przeinaczał je, dorabiał odpowiedni komentarz, by wytłumaczyć nowe zdarzenia, często niezgodne z dotychczasowym zapisem przykazań, czy pamięcią zwierząt. Ta przebudowa świadomości i pamięci zwierząt poparta była zmianą zapisów na drzwiach stodoły. Konfrontacja własnej pamięci z zapisem zawsze wypadała niepomyślnie dla zwierząt ze względu na ich „szwankującą pamięć”.
Stworzenie dysonansu poznawczego zmierzało do stopniowego wytwarzania nowych postaw, postaw opartych na niewierze we własną umysłowość i budzenia się wiary w nieomylność sądów wodza.

Kolejną metodą oddziaływań wodza i elity władzy na zwierzęta folwarczne było zastraszanie i terror przy pomocy wyszkolonych w nienawiści i okrucieństwie psów. Kaźń buntowników jest nie tylko karą, ale przede wszystkim pokazem siły i nauką dla pozostałych zwierząt. Zwierzęta obserwujące egzekucję nie tylko musiały opanować własną wrażliwość, ale również nauczyć się strachu, i przyzwyczajać się do nowych metod zarządzania gospodarstwem polegających na podporządkowaniu własnej moralności prawom dyktowanym przez rządzących. Takie metody manipulacji sprzyjały rozwijaniu się postaw lękowych i bezwzględnego posłuszeństwa. Clower sama nie wiedziała dlaczego – nadeszły czasy, gdy każdy boi się mówić prawdę , wszędzie włóczą się okrutne, warczące psy i trzeba patrzeć jak towarzyszom przyznającym się do ohydnych zbrodni rozszarpuje się gardła. Clover ani przez chwilę nie pomyślała o buncie czy nieposłuszeństwie.

Zastraszanie, terror i indoktrynacja zmuszały do zaakceptowania scen mrożących krew w żyłach, tworząc nową bezwzględną istotę, zdolną do podobnych postaw i czynów i niezdolną do krytycznej oceny wydarzeń. Boxer jest przykładem zwierzęcia, które pod wpływem manipulacji, pod wpływem mozolnej pracy zatraca uczucia wyższe i zdolność logicznego myślenia. Nie jest już wrażliwy na cudze cierpienie i ból, nie reaguje już wyrzutami sumienia na śmierć ludzi pokonanych w bitwie po wiatrakiem. Miejsce dawnych postaw moralnych nakazujących szacunek do życia, zastąpiły rozkazy wodza i to one właśnie stały się wyznacznikiem tego co dobre, a co złe.

O niezdolności do samodzielnego myślenia, wyciągania wniosków, krytycznych uwag świadczy powtarzana przez Boxera recepta na wszystkie problemy „Napoleon ma zawsze racje” i „Będę pracował jeszcze więcej”.

Argumenty przemawiające na korzyść założonej we wstępie tezy znajdują się również w drugiej pozycji Orwella, w „Rok 1984” Ta słynna powieść, to ostrzeżenie przed totalitaryzmami” – napisał Wojciech Orliński w artykule do Gazety Wyborczej pod tytułem „Orwell wiecznie żywy”, a Timothy Synder w art. Tygodnika Powszechnego pisze : ,że rok 1984 to straszliwy opis zdolności komunizmu do panowania nad umysłami. Analizując metody manipulacji człowiekiem i skutki wynikające z tego oddziaływania, należy autorom przyznać rację.

Skuteczną metodą mającą na celu ukształtowanie postaw służalczych wobec systemu totalitarnego było oduczenie ludzi umiejętności myślenia. Władza zamazywała obraz przeszłości , pozwalała na narodziny i śmierć nieistniejących ludzi , sprawiała , że ludzie żyli bez wspomnień.
Człowiek karmiony wyłącznie spreparowanymi informacjami, ciągle modyfikowanymi , nie miał możliwości ich porównania, wyciągania wniosków, oceny, gdyż zabrakło mu odniesienia do własnych doświadczeń, do własnych zasad moralnych.

Narzędziem utrzymywania postawy bezmyślności, postawy odtwórczej, braku krytycyzmu była kształtująca się nowomowa. Znaczenie nowomowy dla władzy najlepiej ujmuje jej propagator Syml
Nadrzędnym celem nowomowy jest zawężenie zakresu myślenia. W końcu doprowadzimy do tego, że myslozbrodnia stanie się fizycznie niemożliwa, gdyż zabraknie słów żeby ja popełnić.

Jesteś tu: motyw totalitaryzmu, motyw władzy

Strony: 1 2