Bohater romantyczny w literaturze XIX i XX wieku – kontynuacje i nawiązania
Bohater pozytywistyczny to bohater rozumu i woli, nie przypominał romantycznego poprzednika, kierującego się wyobraźnią. Program pozytywistyczny zmieniał bowiem sposób patrzenia na problemy wspólnoty narodowej. Kładł nacisk przede wszystkim na konieczność stworzenia form życia publicznego, rozwoju instytucji społecznych przy konieczności współegzystowania z zaborcą. Jednak pozytywiści nie rezygnowali z dążeń narodowowyzwoleńczych, dlatego nie mogli w całości odrzucić literatury romantycznej, stanowiącej zapis tradycji patriotycznej. Problematyka romantyczna powraca więc w dziełach pozytywistów, jej kontynuacją zajął się m. in. Bolesław Prus w „Lalce” kreując postać Wokulskiego. Autora interesuje nie tylko świat zewnętrzny, obserwacja obyczajowości, ale i świat wewnętrzny jego bohaterów, ich psychika. Jeden z głównych bohaterów – Wokulski pochodzi z drobnej szlachty, pozbawionej majątku, utrzymuje się z pracy własnych rąk. Etapy jego „kariery” to praca w sklepie Hopfera, nauka w Szkole Przygotowawczej, a następnie w Szkole Głównej, udział w powstaniu styczniowym i zesłanie na Sybir, powrót z zesłania i ślub z wdową po właścicielu sklepu – Janie Minclu., przejęcie sklepu po jej śmierci. Po spotkaniu w teatrze Izabeli Łęckiej, zauroczony nią bohater postanawia zrobić majątek, by zbliżyć się do pięknej arystokratki. Wokulski wzbogaca się w trakcie wojny krymskie, zajmując się dostawami dla wojska – przebywa w Turcji i Bułgarii. Sława i bogactwo wprowadzają go na salony arystokracji, którą podbija propozycją spółki handlowej, mającej przynosić ogromne zyski. Arystokraci traktują go jednak jako parweniusza, choć zarazem i fachowca. Bohater w szczególny sposób wspomaga rodzinę Izabeli, spełnia różne jej zachcianki, zajmuje się także działalnością filantropijną. Po rozczarowaniu zachowaniem Izabeli (jej chłodem emocjonalnym) Wokulski wyjeżdża wraz z Suzinem w interesach do Paryża, gdzie poznaje profesora Geista – naukowca pragnącego zbawić świat przy pomocy swojego wynalazku. Po powrocie do kraju ciągle nie może wyzwolić się spod uroku Łęckiej. Kocha jak romantyk, bo z romantycznej poezji czerpał wzorce uczuć, kochał ideał kobiety – anioła, czystą, nieskazitelna, niedostępną. Uczucia ogarniają całe jego życie, bez reszty pogrąża się w zabiegach o względy ukochanej. Otacza ją czcią i uwielbieniem, jest bezgranicznie wierny i oddany. Trzeźwy realista w duszy Wokulskiego tłumaczy mu czasami, iż jego wybranka nie jest warta takich starań – to pusta, próżna i niezdolna do głębokich uczuć kobieta. Romantyczny kochanek nie chce słuchać głosu rozsądku, wielbi po swojemu, dlatego w końcu przeżywa tak ogromne rozczarowanie. Flirt Izabeli Łęckiej ze Starskim, świadkiem którego jest Wokulski, staje się przyczyną jego zerwania z nią. Nieszczęśliwy podejmuje nieudaną próbę samobójczą, następnie wycofuje się z interesów, popada w stan apatii i wyjeżdża do Rosji, ginie po nim wszelki ślad, podobnie jak po Kordianie.
Wokulski nie jest postacią jednolitą, to idealista, społecznik ulegający namiętnościom. Jest marzycielem, ale jednocześnie potrafi działać. To bohater tragiczny – samotny i cierpiący , zmaga się ze światem i samym sobą. Jest jednocześnie romantykiem (skłonny do głębokich przemyśleń, refleksji, analiz własnych uczuć, niechętny do ulegania, podporządkowania się komukolwiek) i pozytywistą (dba o własne kompetencje zawodowe, zdolny do pokonywania własnych słabości, ambitny, zdobywa przedmiot uczuć). Reprezentuje bohaterów ”wieku nerwowego”, „straconego pokolenia” – jego losy są typowe dla roczników, których przeżyciem pokoleniowym było powstanie 1863 roku.
Do literatury romantyzmu nawiązywał również Stefan Żeromski w okresie dwudziestolecia międzywojennego. Reakcja Żeromskiego na nową rzeczywistość uwarunkowana była zarówno elementami społecznej utopii i narodowego mesjanizmu, jakie istniały w jego utworach. Dlatego tez najbardziej przeżył oraz najsugestywniej ukazał dysproporcje między ideałem a jego realizacją, między wizją „szklanych domów” a rzeczywistością obdrapanych ruder. Temat ten znalazł odzwierciedlenie w „Przedwiośniu”. Bohater to młody człowiek, którego oczami czytelnik ogląda Polskę lat powojennych. Cezary Baryka nigdy Polski dotąd nie widział, dlatego swoje wrażenia konfrontuje z romantyczną legendą o nieznanej ojczyźnie oraz z doświadczeniami i przeświadczeniami wyniesionymi z rewolucji i wojny domowej w Rosji. Bohater to dzielny żołnierz i obrońca ojczyzny, podróżnik z konieczności i namiętny kochanek. Uważnie i krytycznie przypatruje się rzeczywistości niepodległego państwa, przeżywa rozczarowania i szuka dla siebie właściwej roli i właściwego sposobu postępowania. Jest bohaterem dynamicznym, ulega wewnętrznym przemianom, przeżywa rozterki, wahania, doznaje sprzecznych uczuć. Żeromski ukazując całą złożoność bohatera, przedstawia go jako postać niejednoznaczną. Zbuntowany czternastoletni chłopiec przechodzi złożony proces dojrzewania, by w końcu stać się samodzielnym, odpowiedzialnym mężczyzną. Droga ku dorosłości jest skomplikowana i niezwykle trudna. Urodził się w Baku – rosyjskim mieście. Jako dziecko doznaje wiele miłości ze strony rodziców, którzy go bardzo rozpieszczają ale również zapewniają bezpieczeństwo. Pragną, by nie zapomniał o swoich polskich korzeniach. Gdy ojciec wyrusza na wojnę – chłopiec buntuje się przeciwko matce. Jest arogancki, bierze udział w bójkach. Uważa za słuszne wybuch rewolucji w 1917 roku, przyłącza się do niej, twierdzi, że jest to bunt przeciwko starym porządkom, który przyniesie ład i harmonię. Czuje się silny i niepokonany. Jednak w miarę pogarszania się sytuacji materialnej rodziny, jego poglądy ulegają zmianie. Dojrzewa, zaczyna inaczej postrzegać świat. Zbliża się do matki, a gdy umiera, odczuwa samotność i żal. Doznaje oczyszczenia i głębokiej wewnętrznej przemiany. Jego wiara w słuszność rewolucji zostaje zachwiana, gdy widzi zwłoki pięknej młodej Ormianki – traci wówczas ostatnie złudzenia, co do wszelkich przewrotów społecznych, dokonywanych przemocą. Spotkanie z ojcem budzi w nim pamięć o Polsce, konsekwencją czego jest opuszczenie Rosji. Ojciec przedstawił mu idylliczny obraz Polski „nowej cywilizacji”, „szklanych domów, kraju dobrobytu i ładu”. Ale zastana rzeczywistość rozczarowuje Cezarego – przerażają go już realia przygranicznego miasteczka. W Warszawie zatrzymuje się u Gajowca. Czuje się jednak samotny, ale wstępują w niego nowe siły. Rozpoczyna studia, które następnie z powodu wojny przerywa. Bierze udział w wojnie, walcząc z bolszewikami. Tam poznaje Hipolita Wielosławskiego, z którym wyjeżdża do jego majątku. Poznaje świat bogatych ziemian i ubogich chłopów. Zakochuje się w Laurze Kościenieckiej – dojrzałej kobiecie, obdarzonej klasyczną urodą. Niespełnione uczucie staje się przyczyną negatywnych emocji. Przeżywa wielkie porywy uczuć, ale i rozczarowania oraz upokorzenia. Czuje się nieszczęśliwy, zrozpaczony. Wszystko to kształtuje jego psychikę, podlegającą ciągłym zmianom. Podobnie jak bohatera romantycznego, cechuje go duża skłonność do ulegania emocjom, popadanie w skrajne stany uczuciowe, ale też niezależność, samodzielność myślenia. Ujawnia się także jego wrażliwość oraz indywidualizm, porywczość. Buntuje się przeciwko ograniczeniom, zasadom, konwenansom. Zmęczony, załamany i upokorzony wraca do Warszawy, by zająć się polityką. Szuka dróg rozwoju, poznaje różne programy polityczne – jednak żadnego w pełni nie akceptuje. Przeżywa rozterki, wahania. Ostatecznie w naturalnym, ludzkim odruchu staje po stronie krzywdzonych, ciemiężonych. Jest przedwiośnie, a Baryka wciąż stoi przed wielkimi życiowymi wyborami.
Indywidualne losy Cezarego służą ukazaniu dylematów całego społeczeństwa, są biografią bardzo polską: pradziadek Baryki walczył w powstaniu listopadowym, ojciec „urządził” się bardzo dobrze w carskiej Rosji, zaś sam bohater dopiero do polskości dochodzi, uczy się jej i w końcu ją wybiera.
Bardzo ważną rolę w „Przedwiośniu” odgrywa utopia, reprezentowana przez słynną wizję „szklanych domów”, łącząca romantyczny kult wielkich jednostek z pozytywistyczną wiarą w naukę, kult techniki i postępu. „Szklane domy” to metafora człowieka wolnego, mogącego realizować się poprzez pracę.
Nawiązania do bohaterów romantycznych z pewnością odnajdziemy w literaturze współczesnej. Nie możemy przecież zapomnieć o ogromnym wpływie wielkich pisarzy na nasze życie: ideałach, uczuciach, dążeniach niepodległościowych. Niewątpliwie w każdym z nas tkwi „coś” z romantyka, przecież niemalże na co dzień towarzyszą nam wielkie emocje, namiętności, rozterki oraz dążenie do zrealizowania, czasami nawet nieosiągalnych celów.
Jesteś tu: motyw bohatera romantycznego
Dodaj komentarz